موضوعات مشترک زمین شناسی ومحیط زیست

مقدمه

محیط زیست زنجیره ای از کنش و واکنش عوامل بیجان و جاندار است و رابطه میان مفهوم حیات و کره زمین را شامل می شود. مجموعه عوامل و شرایط پیچیده ای که طی چند میلیارد سال به وجود آمده و شرایط ایجاد و تداوم حیات را در کره خاکی مهیا کرد. بنابراین محیط زیست متأثر از تمام پدیده ها و عوامل در خارجی ترین لایه های اتمسفر تا فرایندهای زمین شناختی در اعماق زمین است. زمین مهد تولد، رویش، رشد و بالندگی تمدن بشری است و سه عنصر اصلی محیط زیست یعنی خاک، آب و هوا در ارتباط ناگسستنی آن با مفهوم حیات، عمق ارتباط «زمین شناسی» و « محیط زیست» را نشان می دهد. همانگونه که مرز مشخص و منفک کننده ای بین سنگ کره (لیتوسفر) و زیستکره (بیوسفر) نمی توان ترسیم کرد، شناخت و حفاظت از محیط زیست نیز بدون شناخت دقیق زمین، عوامل، عناصر و فرآیندهای آن امکان پذیر نخواهد بود.

علم زمین شناسی در گستره زمانی به اندازه عمر بشر قرار دارد و به همان اندازه، تأثیر متقابل انسان و محیط زیست نیز عمری دیرینه دارد:

-         انسان شکارچی با انتخاب گزینشی از سنگها به عنوان ابزار به دفاع شکار می پرداخت و از حیات وحش تنعم می کرد.

-         انسان کشاورز خاک و آب و گونه های گیاهی را برای تأمین غذا به خدمت گرفت.

-         انسان دامدار به اهلی کردن حیات وحش روی آورد.

-         انسان آهنگر زمین را به قصد یافتن فلزات جدید می کاوید.

در آغاز تاریخ بشر که جمعیت چندان متمرکز نبود و ذخایر معدنی فراوان و نیازها کمتر بودند    نگرانی های زیست محیطی عمده ای وجود نداشت، اما انسان درست زمانی که در اوج قدرت و چیرگی بر طبیعت، رشد و شکوفایی علم و صنعت بود به خطر برهم خوردن تعادل در محیط زیست  پی برد و دریافت که در بهره برداری از زمین جانب تعادل را رعایت نکرده و توسعه ناپایدار و نامتوازن را در پیش گرفته است.

 

محیط زیست از چند جهت متأثر از دانش زمین شناسی بوده و هست:

-         تمدن بشری وابسته به مواد معدنی است که خاستگاه آن زمین است.

-         انرژی لازم برای چرخه صنعت و زندگی عمدتاً از سوخت های فسیلی تأمین می شود.

-         تولید غذا برای جمعیت عظیم نیاز به خاک، آب و کودهای شیمیایی حاصل از مواد معدنی دارد.

-         تجارت جهانی بشر با تکیه بر گوهر و طلای مدفون در لابه لای سنگ های زمین است

-         و انسان با ایجاد سازه های بزرگ و کوچک همچون سدها، جاده ها، شهرها و ... اثرات زیادی بر پیکره کره زمین می گذارد.

بنابراین زمین شناسی همانقدر که در توانمندسازی انسان در بهره برداری از زمین دارد بدون شک نقش همسانی در حفاظت از زمین به عنوان «محیط زیست» دارد. این ارتباط و نقش را در چند زمینه مهم می توان خلاصه نمود:

 

1-    بدون شک مهمترین و یا یکی از مهمترین وجه ارتباط زمین شناسی و محیط زیست فعالیت های معدنی و اثرات آن بر محیط زیست است:

-         معدن کاری از قدیمی ترین فعالیت های بشری بوده و اثرات گسترده ای بر محیط زیست دارد.

-         فعالیت های معدنی در مراحل مختلف، اکتشاف، استخراج، فرآوری و در نهایت باطله ها و معادن متروکه محیط زیست را متأثر می سازد.

-         آلودگی های هوا ناشی از حفاری، انفجاری، بارگیری، تخلیه، آلودگی آب های سطحی و زیرسطحی، تجمع باطله های معدنی، آلودگی صوتی و مهاجرت حیات وحش، تخریب چشم انداز طبیعی، زهاب های اسیدی از جمله مهمترین تأثیرات منفی معدنکاری بر محیط زیست به صورت عام است.

وضعیت زیست محیطی معادن:

به طور کلی وضعیت زیست محیطی معادن  را می توان در چند مورد زیر خلاصه نمود:

1-    معادن دارای ارزیابی زیست محیطی: معادنی که دارای گزارش های ارزیابی زیست محیطی می باشند مطابق مقررات و ضوابط مورد بررسی قرار گرفته و مجوزهای لازم، به متقاضیان داده می شود. باتوجه به اینکه الگوهای ارزیابی زیست محیطی در بخش معدن معمولا کلی بوده و برنامه های زیست محیطی ارائه شده توسط متقاضیان قابل قیاس با استانداردها نیست و معمولا سبب بروز انواع مشکلات و آلودگی های معدنی و تخریب محیط زیست می شوند.

2-    معادن بدون ارزیابی زیست محیطی: معادن بدون ارزیابی زیست محیطی که شامل حجم بسیار زیاد معادن  می گردد نیز از جمله معضلات مهم محیط زیست معادن  است. اعطای مجوزهای بهره برداری بی رویه بدون اخذ برنامه مدیریت زیست محیطی و فقدان اهرم های قانونی در این رابطه از جمله مشکلات بخش محیط زیست معادن فعال غیرفلزی است که باعث تخریب در بخش منابع خاک و پوشش گیاهی می گردد.

3-    پتانسیل های معدنی و معادن واقع در مناطق چهارگانه: مناطق چهارگانه از جمله مناطق خاص                    به شمار می آیند که مطابق قوانین محدودیت هایی در رابطه با انجام فعالیت های انسانی و از جمله          بهره برداری از معادن در آن ها وجود دارد. اکتشاف وبهره برداری از معادن دراین مناطق از محدودیتها وملاحظات فراوانی برخورداراست که به ارزش زیستی منطقه، ارزش اقتصادی واستراتژیک معدن ،قوانین ومقررات جاری برمی گردد.

4-    بهره برداری معادن فلزی همراه با فرآوری: یکی دیگر از معضلات مهم در آلودگی زیست محیطی توسط معادن فلزی بهره برداری و فرآوری معادن فلزی است که دارای تاسیسات و کارخانه های فرآوری می باشند. استفاده از تکنولوژی های قدیمی، کارخانجات فرسوده و ناکارآمد، عدم کاربرد روش های فرآوری نوین زیست محیطی سبب می شود که بسیاری از معادن فلزی دارای معضلات زیست محیطی و آلودگی های شدید باشند.

5-    موضوع باطله ها در فعالیت های معدنی وآلودگیهای ناشی از آن در آب وخاک از مسائل مهم در حوزه زمین شناسی محیط زیست است.با توجه به اینکه باطله ها جزئ لاینفک فعالیتهای معدنی می باشند که دارای انباشت قابل توجهی از عناصر فلزی وغیر فلزی بوده که وارد محیط خواهند شد لذا نحوه مدیریت آنها اهمیت به سزایی در حفظ محیط زیست مناطق معدنی دارد.

به طور خلاصه می توان گفت که استانداردهای زیست محیطی در کلیه مراحل اکتشاف، استخراج، فرآوری و حتی پس از پایان فعالیت معدنی باید جدی گرفته شود.

 

2-    موضوع مهم دیگر در حوزه سلامت و ارتباط عوامل زمین شناسی با محیط زیست                             «زمین شناسی پزشکی» است. این دانش نوپا نمونه ای بارز و عینی از تأثیرات عوامل زمین شناسی بر محیط زیست و سلامت انسانها و جانوران را نشان می دهد. یافته های این دانش نوپا حاکی از واقعیت هایی است که ارتباط تنگاتنگ عوامل زمین شناسی و پراکندگی برخی بیماری های مهم را نشان می دهد. بنابراین متولیان محیط زیست که سلامت زیستمندان را به عنوان یک هدف دنبال می کنند ناگزیر از توجه جدی به این مقوله مهم می باشند. به طور بسیار ساده باید گفت مطالعات زمین پزشکی مبتنی بر  بررسی نحوه پراکنش وانباشت طبیعی یا انسان ساخت عناصر وکانیها وارتباط آن با بروز بیماریها در انسان،دام ویا اختلال در فرایندهای زیستی است. این موضوع نیز باتوجه به تنوع و کمیت مواد معدنی در سطح کشور به ویژه در آمایش سرزمین به عنوان یکی از مطالعات پایه ای حائز اهمیت است.

 

3-    موضوع «تغییرات آب و هوا» و گرم شدن کره زمین در اثر گازهای گلخانه ای در سال های اخیر به اصلی ترین مسئله زیست محیطی تبدیل شده است که تمام شئون زندگی بشر را در آینده نزدیک متأثر خواهد ساخت. این موضوع از دیدگاه زمین شناسی از سه منظر قابل اهمیت و توجه است:

  • بالاآمدن سطح آب دریاها در نتیجه آب شدن یخ های قطبی، کاهش منابع آب شیرین را در خطوط ساحلی به دنبال خواهد داشت.
  • برهم خوردن تعادل آب و هوایی و مخاطرات طبیعی مرتبط با آن از جمله خشکسالی ها، سیل، و سیلاب ها زنگ خطری است که باید به آن توجه کرد.
  • و اینکه استفاده از انرژی های ژئوترمال به عنوان یکی از انرژی های پاک و جایگزین   سوخت های فسیلی می تواند به کاهش تولید گازهای گلخانه ای و کاهش سرعت تغییرات آب و هوا کمک کند.

4-    مخاطرات طبیعی و اثرات زیست محیطی آنها به دلیل منشاء زمین شناختی غالب این مخاطرات، از موضوعات مشترک زمین شناسی و محیط زیست است. اگرچه روزگاری، زلزله و آتشفشان در صدر توجه قرار داشتند اما امروزه با پیش بینی ها و پیش گیری های لازم از جمله استانداردهای ساخت و ساز در زمینه زلزله، بسیاری از نگرانی ها در ارتباط با این دو مقوله برطرف شده است. در حالیکه پدیده هایی مانند تهدید و تحدید منابع آب و آلودگی آنها فرسایش خاک، نشست زمین ،تخریب زیستگاهها و اکوسیستم های طبیعی، خشک شدن تالاب ها، خشکسالی و ... که با تأثیر مشترک عوامل طبیعی و انسانی در حال انجام است، کره مسکون را با خطر بیشتری تهدید می کند. توالی های آب و هوایی، خشکسالی ها و بیابانزائی ها از موضوعات مشترک زمین شناسی و محیط زیست و سایر علوم بشری است.

5-  امروزه مسئله پسماندها یک موضوع زیست محیطی و فراگیر در سطح جهان است که اگر به درستی مدیریت نشود در اندک زمانی تبدیل به بحران می شود. توجه به ساختارهای زمین شناسی و شرایط هیدرولوژی جزء لاینفک در مدیریت پسماندها و دفن آنهاست و هر اقدامی در این خصوص بدون رعایت اصول زمین شناسی، می تواند فاجعه آفرین باشد. بنابراین ارتباط زمین شناسی و محیط زیست در مدیریت پسماندها اعم از عادی، صنعتی، ویژه و ... بسیار روشن، مهم و حیاتی است. اولین ومهمترین مطالعه پایه ای در تعیین لندفیلها مطالعات زمین شناسی مناطق مورد نظر از لحاظ ساختار ،تکتونیک ،سنگ شناسی،هیدروژئولوژی و...  است.

 

6-    ژئوتوریسم : ژئوتوریسم را به بیانی می توان بخشی از اکوتوریسم دانست که تأکید ویژه بر پدیده های زمین شناختی دارد. در این زمینه کشور ما دارای پتانسیل بالایی است و بدون شک می تواند حداقل در سطح منطقه جایگاه اول را داشته باشد. در مقوله ژئوتوریسم دو موضوع مهم مورد توجه است:

- نخست شناسایی و معرفی پتانسیل ها و جاذبه های موجود در کشور برای گردشگران علمی داخلی وخارجی وطبیعت گردان.

-نکته دوم بحث حفاظت از این پدیده هاست که البته همزمان و به طور موازی با بهره برداری باید مورد توجه قرار گیرد.

 

 

      نتیجه گیری

در این نوشتار تنها سعی براین بود که به سر فصل موضوعات مشترک محیط زیست وزمین شناسی اشاره شودکه هرکدام از آنها محور مطالعات گسترده در مراکز علمی مرتبط در دنیاهستند. با توجه به پتانسیلهای بالا ی کشور در تمام زمینه های ذکر شده اعم از مثبت ،  ویا منفی نظیر پتانسیل مواد معدنی، تنوع زمین شناختی، اقلیم نیمه خشک کشور،جاذبه های ژئوتوریسم ،برخی نتایج نگران کننده مطالعات موردی زمین پزشکی، میزان بالای مخاطرات طبیعی ، پتانسیل های ژئوترمال موجود در کشور وسایر موارد اهمیت گرایش میان رشته ای «زمین شناسی زیست محیطی» امروزه بیش از پیش احساس می شود و موضوعات و مطالب جدیدی در این حوزه مطرح است که باید مورد توجه پژوهشگران، محققان و سیاستگزاران هم در حوزه علوم زمین و هم در حوزه محیط زیست قرار گیرد.

 

 

 

 

 

/ 0 نظر / 13 بازدید